د پکتیا د څمکنیو ولسوالۍ پر مندهخېلو کلي د پاکستاني پوځ د هوايي برید له ترسره کېدو شاوخوا دوه نیمې میاشتې تېرېږي، خو د سیمې د اوسېدونکو په وینا، د دغه برید اغېزې لا هم د خلکو په ژوند کې په ښکاره توګه لیدل کېږي. هغه کسان چې د برید پر مهال ژوندي پاتې شوي، یو شمېر یې لا هم د خپلو ټپونو له امله له جدي روغتیايي او اقتصادي ستونزو سره مخ دي.
د ځايي خلکو د معلوماتو له مخې، په دغه برید کې ۱۱۲ کسان ټپیان شوي وو. د ټپیانو له ډلې د حاجي بسمالله خان مور بي بي هم وه، چې د سیمې د خلکو په وینا، د همدې برید له امله له ټپي کېدو وروسته یې روغتیايي وضعیت خراب و او په پای کې یې د خپلو ټپونو له امله ژوند له لاسه ورکړ او د دغه ترڅنګ تېره ورځ دوه نور کسان هم مړه شوي دي.
دا پېښه یوازې د یوه هوايي برید په توګه نه شي ارزول کېدای؛ ځکه د جګړې مستقیمه پایله د بم له چاودنې سره نه ختمېږي. د یوه ملکي وګړي ټپي کېدل د هغه د کورنۍ د عاید، روغتیا، زدهکړو او ورځني ژوند پر وړاندې د اوږدې مودې ستونزې رامنځته کولای شي. په ځانګړي ډول هغه مهال چې ټپیان د اوږدمهاله درملنې، جراحۍ، درملو او پانسمان اړتیا ولري.
د یوې حملې اوږدمهاله انساني بیه
د مندهخېلو د پېښې په اړه د ځايي خلکو تر ټولو جدي اندېښنه دا ده، چې د برید ټپیان لا هم د خپلو ټپونو له امله له ستونزو سره مخ دي. د دوی په وینا، په پرلهپسې ډول د ټپیانو د مړینې پېښې رامنځته کېږي او له برید وروسته د سیمې په جوماتونو کې د مړو شویو کسانو د فاتحو لړۍ هم روانه ده.
که د ۱۱۲ ټپیانو شمېر د سیمهییزو معلوماتو له مخې وکتل شي، نو دا یوازې د یوه محدود پوځي هدف د زیانمنېدو موضوع نه ښکاري؛ بلکې د یوه برید پراخ انساني اړخ په ګوته کوي. هر ټپي کس یوه کورنۍ، اقتصادي اړتیاوې او د درملنې اوږدمهاله لګښتونه لري.
د جګړې په ادبیاتو کې د ملکي تلفاتو د ارزونې پر مهال یوازې د وژل شویو کسانو شمېر کافي نه ګڼل کېږي. د ټپیانو اوږدمهاله معلولیت، د کورنیو اقتصادي زیانونه، د ماشومانو پر زدهکړو اغېز، د کورنیو د عاید له منځه تلل او رواني فشارونه هم د جګړې د انساني بیې مهمې برخې دي.
د درملنې ستونزه؛ کله چې د پانسمان لګښت هم دروند شي
ځايي خلک وایي، د ټپیانو په منځ کې داسې کسان هم شته چې حتی د عادي پانسمان او پايودین د اخیستلو توان نه لري، چې دغه حالت د پېښې بشري اړخ لا پسې جدي کوي. یو ټپي چې د درملنې لپاره کافي مالي امکانات ونه لري، ښايي د خپل ټپ د اوږدېدو، عفونت او نورو روغتیايي عوارضو له خطر سره مخ شي.
همدا وضعیت ښيي، چې د جګړې له سیمو څخه د ټپیانو د ژغورلو تر څنګ، د هغوی د بیا رغونې او اوږدمهاله درملنې لپاره هم منظم ملاتړ ته اړتیا ده. په داسې مواردو کې د روغتیايي خدمتونو برابرول باید یوازې د لومړنیو ساعتونو او ورځو تر کچې محدود نه وي.
د پاکستان د هوايي بریدونو په اړه اساسي پوښتنه
د مندهخېلو برید یوه مهمه پوښتنه بیا راپورته کوي: په فرضي او له جګړې اغېزمنو سیمو کې د پوځي عملیاتو پر مهال د ملکي وګړو د ژوند د خوندي کولو لپاره کوم تدابیر نیول شوي وو؟
د پاکستان له لوري د هر ډول هوايي عملیاتو لپاره که پوځي توجیه وړاندې کېږي، بیا هم د نړۍوال بشردوستانه قانون له مخې د ملکي وګړو د خوندیتوب اصل له پامه نه شي غورځول کېدای. د جګړې په هر ډول عملیاتو کې د پوځي هدف او ملکي وګړو ترمنځ توپیر کول، د ملکي زیان د کمولو هڅه او د متناسب ځواک کارول د بحث اساسي موضوعات دي.
له همدې امله، د یوه برید د توجیه لپاره یوازې دا ویل چې عملیات پوځي موخه لري، د ملکي تلفاتو ټولې پوښتنې نه شي ځوابولای. که په یوه برید کې د ملکي وګړو د پراخې مرګژوبلې ادعا کېږي، نو د پېښې د څرنګوالي، هدف، کارول شویو وسلو او د عملیاتو د پرېکړې په اړه روښانه معلومات اړین دي.
د منع شوو وسلو ادعا باید په خپلواکه توګه وڅېړل شي
د مندهخېلو یو شمېر اوسېدونکي او زیانمن شوي کسان ادعا کوي چې په برید کې منع شوې وسلې کارول شوې دي.
د دوی په وینا، عادی ټپیان هم له خپلو ټپونو ژر نه جوړیږي بلې ورځې څخه بلې ته یې حالت خرابیږي. نو په دې اساس د وسلو ډول، د چاودنې بڼه، د پاتې شونو تخنیکي ارزونه، د ټپیانو طبي اسناد، د سیمې عکسونه او ویډیوګانې او د برید د وخت شواهد کولای شي د حقیقت موندلو لپاره مهم معلومات برابر کړي.
له همدې امله، د دې پېښې په اړه د یوه خپلواک، مسلکي او بېطرفه حقیقت موندونکي پلاوي څېړنه اړینه ده، څو معلومه شي چې برید څه ډول ترسره شوی، هدف یې څه و، کومې وسلې کارول شوې او د ملکي وګړو د زیان د مخنیوي لپاره کوم اقدامات شوي وو.
د ملکي وګړو وینه باید د سیاسي اختلاف قرباني نه شي
افغانستان له څو لسیزو جګړو وروسته د دې اړتیا لري چې د افغان ملکي وګړو ژوند د هر ډول پوځي او سیاسي محاسبې څخه جلا وکتل شي.
د افغانستان او پاکستان ترمنځ هر ډول سیاسي، امنیتي یا فرضي سیمو اختلاف باید د ملکي خلکو د ژوند په بیه حل نه شي. که د دواړو هېوادونو ترمنځ امنیتي اندېښنې موجودې وي، د هغوی د حل لپاره خبرې، د معلوماتو شریکول او ډیپلوماټیکې لارې شته؛ خو د استوګنې په سیمو کې هوايي بریدونه هغه مهال لا ډېرې اندېښنې پیدا کوي چې د ملکي تلفاتو ادعاوې ورسره تړلې وي.
د پاکستان د دولت او پوځ لپاره هم د دې ډول پېښو په اړه روڼتیا مهمه ده. که د یوه برید هدف پوځي و، نو د برید د هدف او د ملکي تلفاتو د ادعاوو په اړه باید شواهد وړاندې شي. او که په عملیاتو کې تېروتنه شوې وي، د ملکي زیانونو په اړه باید د حساب ورکونې او جبران موضوع مطرح شي.
د افغانستان د خلکو د ملاتړ اړتیا
د مندهخېلو د ټپیانو لپاره تر ټولو مهمه اړتیا اوس د سیاسي بحثونو تر څنګ، عملي روغتیايي او مالي ملاتړ دی.
په افغانستان کې د طالبانو حکومت کولای شي د ټپیانو د درملنې لپاره ځانګړې بودیجه او بېړنۍ مرستې برابرې کړي، د هغوی طبي دوسیې منظمې کړي او هغو کسانو ته چې اوږدمهاله درملنې ته اړتیا لري، په هېواد کې دننه یا بهر د تخصصي درملنې زمینه برابره کړي.
د روغتیايي بنسټونو، خیریه مؤسسو او نړیوالو بشري سازمانونو مرسته هم په دې برخه کې مهمه ده. په ځانګړي ډول هغه ټپیان چې د جراحۍ، مصنوعي غړو، فزیوتراپي او اوږدمهاله درملنې اړتیا لري، باید د لنډمهاله مرستو پر ځای دوامدار ملاتړ ترلاسه کړي.
د پېښې حقیقت باید د وخت په تېرېدو کې ورک نه شي
د مندهخېلو د پېښې له ترسره کېدو سره د خلکو ستونزه نه ده ختمه شوې. د برید پاتې اغېزې د ټپیانو په بدنونو، د کورنیو په اقتصاد او د سیمې د خلکو په حافظه کې لا هم موجودې دي.
د دې پېښې په اړه تر ټولو مهمه اړتیا دا ده، چې موضوع یوازې د یوې ورځې د خبر په توګه پاتې نه شي. د ملکي تلفاتو شمېر، د ټپیانو اوسنی وضعیت، د مړو شویو کسانو هویت، د زیانمنو کورنیو اقتصادي وضعیت او د برید تخنیکي شواهد باید په مستند ډول راټول او ثبت شي.
په پای کې، د مندهخېلو د خلکو غوښتنه باید د سیاسي شعار په توګه نه، بلکې د یوه بشري حق په توګه وکتل شي: ملکي وګړي باید خوندي وي، د ټپیانو درملنه باید وشي او د هر هغه برید په اړه چې د ملکي وګړو د مرګژوبلې ادعا ورسره تړلې وي، حقیقت باید په خپلواکه او مسلکي توګه معلوم شي.
که د برید په اړه د ملکي تلفاتو ادعاوې او د منع شوو وسلو د کارونې ادعاوې په خپلواکه څېړنه کې تأیید شي، نو دا موضوع یوازې د افغانستان او پاکستان ترمنځ د سیاسي اختلاف برخه نه پاتې کېږي؛ بلکې د نړیوال بشردوستانه قانون، د ملکي وګړو د ساتنې او د حساب ورکونې یوه جدي موضوع ګرځي.
